Giriş
1982 Anayasası’nın 6. maddesine göre egemenlik kayıtsız şartsız Türk Milleti’ne ait olup, bu egemenlik anayasal esaslar çerçevesinde yetkili organlar eliyle kullanılmaktadır. Yargı yetkisi ise bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından yerine getirilmektedir. Devletin yargılama faaliyetini üstlenmesi, toplumsal düzenin korunması ve uyuşmazlıkların adil şekilde çözümlenmesi bakımından egemenliğin önemli bir görünümüdür.
Bununla birlikte, küreselleşme, teknolojik gelişmeler ve ekonomik ilişkilerin yoğunlaşması, kişiler ve kurumlar arasındaki uyuşmazlıkların hem sayısını hem de niteliğini artırmıştır. Modern ticari hayatın hızına karşılık klasik yargı mekanizmalarının çoğu zaman yavaş, masraflı ve uzmanlık gerektiren alanlarda yetersiz kalması, alternatif uyuşmazlık çözüm yollarına duyulan ihtiyacı artırmıştır.
Tahkim, mevzuatın izin verdiği alanlarda, tarafların aralarındaki uyuşmazlığın çözümünü devlet mahkemeleri yerine hakem veya hakem kuruluna bırakmalarıdır. Tahkimde verilen kararlar kesin ve bağlayıcıdır. Bu durum, devlet egemenliğinin devri veya sınırlandırılması anlamına gelmez. Çünkü tahkim kurumunun hukuki çerçevesi devlet tarafından belirlenmekte, hakem kararları ise yargısal denetime tabi tutulmaktadır.
Özellikle ekonomik gelişmeler, sermaye hareketliliği ve milletlerarası ticari ilişkilerin artması, taraflar arasındaki güven unsurunu daha da önemli hâle getirmiştir. Bu güvenin sağlanmasında, hızlı, etkin ve nispeten düşük maliyetli bir çözüm yolu olarak tahkim önemli bir yer edinmiştir.
Türk hukukunda tahkim kurumu başlıca 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK), 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu (MTK) ve çeşitli milletlerarası sözleşmelerle düzenlenmiştir. Bu çalışma bakımından esas inceleme konusu, HMK m. 407-444 arasında düzenlenen iç tahkim hükümleridir. Buna göre, yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklarda HMK hükümleri uygulanır.
Tahkim Sözleşmesinin Hukuki Niteliği
Tahkim sözleşmesi, tarafların uyuşmazlığın devlet mahkemeleri yerine hakemler aracılığıyla çözümlenmesi yönündeki irade açıklamasıdır. Bu nedenle tahkim sözleşmesinin hem sözleşmesel hem de yargısal bir yönü bulunmaktadır.
Doktrinde tahkim sözleşmesinin hukuki niteliği hakkında dört temel görüş ileri sürülmektedir:
1. Maddi hukuk sözleşmesi görüşü
Bu görüşe göre tahkim sözleşmesi, taraf iradeleriyle kurulan özel hukuk sözleşmesidir. Hakem kararı da sözleşmenin sonucu olarak görülür. Ancak bu görüş, hakem kararının mahkeme kararı gibi kesin hüküm doğurduğunu yeterince açıklayamamaktadır.
2. Usul hukuku sözleşmesi görüşü
Ağırlıklı kabul gören ve metinde de benimsenen görüş budur. Tahkim, devletin izin verdiği alternatif bir yargılama yoludur. Tahkim sözleşmesinin asıl etkisi, yargılama usulüne ilişkin sonuçlar doğurmasındadır. Hakem heyetinin kurulması, delillerin toplanması, bilirkişi incelemesi, duruşma yapılması ve nihai karar verilmesi gibi tüm süreçler usul hukukuna ilişkin nitelik taşır.
Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun kararı da, tahkim sözleşmesinin baskın görüş doğrultusunda usul hukuku sözleşmesi niteliğinde olduğunu açıkça ifade etmektedir.
3. Karma sözleşme görüşü
Bu görüşe göre tahkim sözleşmesi hem maddi hukuktan hem de usul hukukundan unsurlar taşır. Dolayısıyla tahkim sözleşmesi, usuli etkiler doğuran maddi hukuk sözleşmesi niteliğindedir.
4. Bağımsız sözleşme görüşü
Bu anlayış, tahkim sözleşmesini klasik maddi hukuk veya usul hukuku kategorileri içinde değerlendirmemekte; milletlerarası ticaret hayatının ihtiyaçları doğrultusunda gelişen, taraf iradesine dayanan bağımsız ve otonom bir sözleşme olarak görmektedir.
HMK Kapsamında Tahkim Sözleşmesi
Türk hukukunda iç tahkim ile milletlerarası tahkim arasındaki ayrım, 4686 sayılı MTK’nin yürürlüğe girmesiyle daha belirgin hâle gelmiştir. Daha sonra 6100 sayılı HMK, iç tahkimi ayrıntılı biçimde düzenlemiş ve milletlerarası tahkim ile büyük ölçüde uyum sağlamıştır.
HMK m. 412/1 uyarınca tahkim sözleşmesi:
Tarafların, sözleşme veya sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlıkların tamamının veya bir kısmının çözümünü hakem veya hakem kuruluna bırakmak hususunda yaptıkları anlaşmadır.
Bu tanım, New York Sözleşmesi ve UNCITRAL Model Kanunu ile paralellik göstermektedir.
Tahkim sözleşmesinin önemli özellikleri şunlardır:
● Uyuşmazlık mutlaka sözleşmeden doğmak zorunda değildir; haksız fiil, sebepsiz zenginleşme gibi sözleşme dışı hukuki ilişkiler de tahkime konu olabilir.
● Tahkim sözleşmesi, henüz uyuşmazlık doğmadan önce yapılabileceği gibi, uyuşmazlık doğduktan sonra da yapılabilir.
● Taraflar, uyuşmazlıkların tamamını veya yalnızca belirli bir kısmını tahkime bırakabilirler.
● Tahkim sözleşmesi, ayrı bir sözleşme şeklinde yapılabileceği gibi, asıl sözleşmeye tahkim şartı olarak da konulabilir.
Ayrılabilirlik ilkesi
Tahkim hukukunun temel ilkelerinden biri ayrılabilirlik ilkesidir.
Bu ilkeye göre, asıl sözleşme geçersiz olsa dahi, tahkim şartı kendiliğinden geçersiz hale gelmez. Çünkü tahkim şartı, asıl sözleşmeden bağımsız bir hukuki işlem niteliği taşır.
Asıl sözleşme taraflar arasındaki borç ilişkisini düzenlerken, tahkim sözleşmesi uyuşmazlığın çözüm yolunu düzenler. Amaç ve fonksiyon farklılığı sebebiyle tahkim şartı bağımsız olarak değerlendirilir.
Tahkim Sözleşmesinin Geçerlilik Şartları
Tahkim sözleşmesinin kurulmasında genel borçlar hukuku ilkeleri uygulanır. Bunun yanında HMK’de bazı özel şartlar da düzenlenmiştir.
1. Ehliyet
Tahkim sözleşmesi yapacak kişilerin fiil ehliyetine sahip olması gerekir. Tam ehliyetsiz kişilerin yaptığı tahkim sözleşmeleri kesin hükümsüzdür.
Vekil aracılığıyla tahkim sözleşmesi yapılacaksa, HMK m. 74 gereği açık yetki bulunmalıdır.
2. Tahkime elverişlilik
HMK m. 408 uyarınca:
● Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar
● Tarafların iradelerine tabi olmayan işler tahkime elverişli değildir.
Buna karşılık tarafların serbestçe tasarruf edebileceği özel hukuk uyuşmazlıkları tahkime konu olabilir.
Örneğin:
● Boşanma
● İflas
● Çekişmesiz yargı işleri
● Kamu düzenine ilişkin bazı uyuşmazlıklar genel olarak tahkime elverişli kabul edilmez.
Buna karşılık, fikri mülkiyet hakları gibi ekonomik değeri bulunan bazı özel hukuk uyuşmazlıkları, belli sınırlar içinde tahkime elverişli sayılmaktadır.
3. Yazılı şekil
HMK m. 412/3 gereğince tahkim sözleşmesinin yazılı şekilde yapılması bir geçerlilik şartıdır. Yazılılık şu yollarla sağlanabilir:
● Taraflarca imzalanmış belge,
● Mektup, faks, teleks, elektronik iletişim,
● Dava dilekçesinde tahkim sözleşmesinin ileri sürülmesi ve karşı tarafın buna itiraz etmemesi.
4. Açık ve kesin tahkim iradesi
Tahkim sözleşmesinin geçerli olabilmesi için tarafların tahkim iradesinin açık, kesin ve tereddüde yer vermeyecek biçimde ortaya konulması gerekir.
Yargıtay uygulamasında, sözleşmede hem tahkim şartına hem de aynı uyuşmazlık için devlet mahkemelerinin yetkili olduğuna ilişkin hüküm bulunması hâlinde, çoğu kez tahkim iradesinin kesin olmadığı kabul edilmektedir.
Örneğin Yargıtay, sözleşmede:
● “Uyuşmazlık tahkim yoluyla çözülecektir”
● Aynı zamanda “İstanbul Mahkemeleri yetkilidir”
şeklinde bir düzenleme varsa, tahkim iradesinin açık olmadığı sonucuna varabilmektedir.
Doktrinde ise alternatifli düzenlemelerin de geçerli olabileceğini savunan görüşler bulunmaktadır. Ancak Yargıtay’ın yaklaşımı halen daha katıdır.
Sonuç
Tahkim, devlet yargısına alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Günümüzde tahkimin yaygınlaşmasının temel sebepleri; uyuşmazlıkların daha kısa sürede çözülmesi, maliyetin azaltılması ve teknik alanlarda uzman kişiler tarafından karar verilmesidir.
Taraflar, tahkime elverişli konularda, uyuşmazlığın çözümünü serbest iradeleriyle hakemlere bırakabilirler. Tahkim yargılamasında uygulanacak hukuk, hakemlerin seçimi, delillerin değerlendirilmesi ve usul kuralları büyük ölçüde taraflarca belirlenebilir.
Ancak tahkim sözleşmesinin geçerli olabilmesi için bazı şartların bulunması gerekir. Bunlar başlıca:
● tarafların ehliyeti,
● uyuşmazlığın tahkime elverişli olması,
● yazılı şekil şartı,
● açık ve kesin tahkim iradesinin bulunmasıdır.
Sonuç olarak tahkim sözleşmesi, hem usul hukuku hem de özel hukuk bakımından önemli sonuçlar doğuran, taraf iradesine dayalı ve modern ticari hayatın ihtiyaçlarına cevap veren temel bir hukuki kurum niteliğindedir.
