Giriş
Deniz ticaretinin gelişmesiyle birlikte gemilerin işletilmesine ilişkin farklı sözleşme türleri ortaya çıkmıştır. Bu sözleşmelerden biri olan çıplak gemi kira sözleşmesi (bareboat charter), geminin belirli bir süre ve bedel karşılığında kiracıya bırakıldığı, buna karşılık geminin teknik ve ticari işletmesinin kiracı tarafından yürütüldüğü özel bir sözleşme türüdür.
Türk Ticaret Kanunu, gemi kira sözleşmesini deniz ticaretine özgü özel bir sözleşme olarak düzenlemiş ve tarafların hak ve yükümlülüklerini ayrıntılı şekilde belirlemiştir. Özellikle geminin işletilmesinden doğan sorumluluklar, işletme giderleri, gemi adamlarına ilişkin yükümlülükler ve sigorta ilişkileri bakımından çıplak gemi kira sözleşmesi, klasik kira sözleşmelerinden ayrılan önemli özellikler taşımaktadır.
Bu çalışmada çıplak gemi kira sözleşmesinin hukuki niteliği, tarafların sorumlulukları, sigorta yükümlülükleri ve konuya ilişkin Yargıtay uygulaması incelenecektir.
I. Çıplak Gemi Kira Sözleşmesinin Hukuki Dayanağı
Türk Ticaret Kanunu’nun 1119 ve devamı maddelerinde düzenlenen gemi kira sözleşmesi, kiraya verenin belirli bir süre için geminin kullanılmasını kira bedeli karşılığında kiracıya bırakmayı üstlendiği bir sözleşmedir.
TTK m. 1119’a göre:
“Gemi kira sözleşmesi, kiraya verenin belirli bir süre için geminin kullanılmasını, kira bedeli karşılığında kiracıya bırakmayı üstlendiği bir sözleşmedir.”
Aynı maddenin ikinci fıkrasında ise kiraya verenin gemiyle birlikte gemi adamlarını da kiracının emrine vermesinin sözleşmenin niteliğini değiştirmeyeceği düzenlenmiştir.
Kanunda ayrıca;
- TTK m. 1122’de geminin işletilmesinden doğan taleplerden kiracının sorumluluğu,
- TTK m. 1124’te bakım, tamir ve işletme giderleri,
- TTK m. 1127’de gemi adamlarına ilişkin yükümlülükler,
- TTK m. 1129’da geminin iadesi,
- TTK m. 1130’da ise Türk Borçlar Kanunu hükümlerinin tamamlayıcı şekilde uygulanması
düzenlenmiştir.
Bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde, kanun koyucunun geminin fiilî işletmesini üstlenen taraf olarak kiracıyı esas aldığı görülmektedir.
II. Çıplak Gemi Kira Sözleşmesinin Tanımı ve Özellikleri
Çıplak gemi kira sözleşmesi, uygulamada “bareboat charter” olarak adlandırılmaktadır. Bu sözleşmede gemi, mürettebatsız veya işletme yönetimi kiracıya geçecek şekilde kiralanır. Böylece geminin teknik ve ticari yönetimi kiracıya bırakılır.
Kiracı;
- gemiyi kendi organizasyonu içerisinde işletir,
- personeli kendisi istihdam eder,
- yakıt, kumanya ve işletme giderlerini karşılar,
- üçüncü kişilere karşı doğabilecek sorumlulukları üstlenir.
Bu yönüyle kiracı, çoğu zaman gemiyi kendi işletmesinin bir unsuru gibi kullanmakta ve fiilen donatan benzeri bir konuma gelmektedir.
Çıplak gemi kira sözleşmesinin başlıca özellikleri şunlardır:
- İvazlı bir sözleşme olması,
- Sürekli edimli nitelik taşıması,
- Tarafların irade uyuşmasıyla kurulması,
- Geminin fiilî işletmesinin kiracıya geçmesi,
- Üçüncü kişilere karşı sorumluluk sonuçları doğurması,
- Teknik ve ticari yönetimin kiracıda toplanması.
Bu özellikler, sözleşmeyi navlun sözleşmesinden ve diğer deniz ticareti sözleşmelerinden ayıran temel unsurlardır.
III. Çıplak Gemi Kira Sözleşmesinde Sorumluluk Rejimi
A. İşletmeden Doğan Talepler
TTK m. 1122 uyarınca, geminin işletilmesinden dolayı üçüncü kişilerin kiraya verene yöneltebileceği talepleri karşılama yükümlülüğü kiracıya aittir.
Bu düzenleme, geminin fiilî işletmesini üstlenen kişinin kiracı olduğunu ve işletme faaliyetlerinden doğan risklerin de kiracı üzerinde bulunduğunu göstermektedir.
B. Gemi Adamlarından Doğan Yükümlülükler
TTK m. 1127’ye göre gemi adamlarının çalıştırılmasından doğan bütün borç ve yükümlülükler kural olarak kiracıya aittir.
Dolayısıyla ücret alacakları, sosyal güvenlik yükümlülükleri ve iş ilişkilerinden kaynaklanan diğer sorumluluklar kiracı tarafından karşılanmaktadır.
C. İşletme Giderleri ve Bakım Yükümlülüğü
TTK m. 1124 hükmü uyarınca, geminin işletilmesinden kaynaklanan bakım, olağan tamir ve işletme giderleri kiracıya aittir.
Buna karşılık geminin ayıplarından kaynaklanan esaslı tamir giderleri kural olarak kiraya veren tarafından karşılanmaktadır.
D. Geminin İadesi
TTK m. 1129’a göre kiracı, sözleşmenin sona ermesiyle birlikte gemiyi teslim aldığı durumdaki haliyle geri vermekle yükümlüdür.
Ancak normal kullanım sonucu ortaya çıkan aşınma ve yıpranmalar nedeniyle kiracının sorumluluğu bulunmamaktadır.
IV. Çıplak Gemi Kira Sözleşmelerinde Sigorta Yükümlülüğü
Çıplak gemi kira sözleşmelerinde sigorta yükümlülüğü kural olarak kiracıya aittir. Çünkü geminin fiilî işletmesi ve işletmeden doğan riskler kiracı tarafından üstlenilmektedir.
Türk Ticaret Kanunu’nun 1126. maddesi uyarınca kiracı, geminin iadesine kadar ortaya çıkabilecek denizcilik ve sorumluluk rizikolarına karşı gerekli sigortaları yaptırmakla yükümlüdür.
Bunun yanında TTK m. 1122, 1124 ve 1127 hükümleri de üçüncü kişilere karşı sorumluluklar, işletme giderleri ve gemi adamlarından doğan yükümlülükler bakımından riskin büyük ölçüde kiracıya ait olduğunu ortaya koymaktadır.
Bu nedenle çıplak gemi kira sözleşmesinin temel mantığı şu şekilde özetlenebilir:
Gemi maliki mülkiyet hakkını korurken, geminin işletilmesinden kaynaklanan riskler ve buna bağlı sigorta yükümlülükleri kiracı tarafından üstlenilmektedir.
Uygulamada özellikle tekne ve makine sigortaları (Hull & Machinery Insurance) ile koruma ve tazmin sigortaları (P&I Insurance), çıplak gemi kira sözleşmelerinde en önemli teminat türleri arasında yer almaktadır.
V. Yargıtay Kararları Işığında Çıplak Gemi Kira Sözleşmesi
11. Hukuk Dairesi 2011/8537 E. , 2012/15837 K.
Mahkemece, iddia, savunma, toplanan kanıtlar ve tüm dosya kapsamına göre, kira sözleşmesi incelendiğinde teknenin içerisindeki donanımı ile mürettebatsız olarak kiraya verildiği, personel maaş ve sigorta giderlerinin kiraya alana (…’e) ait olduğu, …arasındaki kira sözleşmesinin Bareboat Charter (Çıplak kira sözleşmesi) olduğu ve taraflar arasındaki sigorta poliçesi 5.a maddesi ve Instute Yacht Clauses özel şartları gereğince Bareboat Charter olarak kiraya verilen teknedeki hasarın poliçe teminatı kapsamı dışında olduğu gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir.
Mahkeme, sözleşmenin adında veya bazı ibarelerinde geçen terimlere değil, fiilî ekonomik ve teknik içerike bakarak nitelendirme yapmıştır. Yani bir sözleşmenin çıplak gemi kira sözleşmesi sayılıp sayılmayacağı, esasen geminin personelsiz ve işletme kontrolünün kiracıda olup olmadığına göre belirlenir.
11. Hukuk Dairesi 2013/2790 E. , 2013/6118 K.
Sözleşmenin 3. maddesinde ise kira süresince personel hatalarından, kazalardan, her türlü maddi ve manevi zararlardan “kiralayanın” sorumlu olduğu belirtilmiştir. “Kiralayan” tabiri uygulamada ve mevzuatta kiraya vereni, dolayısıyla somut uyuşmazlıkta davacı …’i ifade eder. Ancak sözleşmenin arka kısmında “kiraya verenin” …, “kiralayanın” … olduğu belirtilmiştir Bu durumda sözleşmenin 3. maddesinde düzenlenen sorumluluk da dava dışı …’e ait olacağından, dava konusu kira sözleşmesinin bareboat charter (çıplak kira sözleşmesi) olduğunun ve dolayısıyla kiraya verilen teknedeki hasarın da teminat kapsamı dışında bulunduğunun kabulü gerekecektir.
Bu karar, çıplak gemi kira sözleşmesinde sorumluluk maddelerinin sözleşme içindeki isimlendirmeden ziyade maddi içeriğe göre yorumlanacağını göstermesi bakımından önemlidir. Ayrıca, tarafların sözleşmede kullandıkları “kiralayan/kiraya veren/kiracı” ifadeleri her zaman kesin nitelendirme ölçütü değildir; fiilî kullanım ilişkisi ve yönetim devri esas alınır.
Sonuç / Özet
Çıplak gemi kira sözleşmesi, geminin mürettebatsız ve işletme kontrolü kiracıya geçecek şekilde belirli süreli ve bedelli olarak devredildiği özel bir kira sözleşmesidir. TTK m. 1119, 1122, 1124, 1127, 1129 ve 1130 hükümleri, bu sözleşmede kiracının işletme giderleri, gemi adamları ve üçüncü kişilere karşı sorumluluğunu net biçimde ortaya koymaktadır.
Yargıtay kararları da aynı çizgidedir: Mahkeme, sözleşmenin adından ziyade içeriğine, personel durumuna, işletme yetkisinin kimde olduğuna ve giderlerin kime ait olduğuna bakarak çıplak gemi kira sözleşmesi nitelendirmesi yapmaktadır. Bu nedenle özellikle sigorta uyuşmazlıklarında, hasar sorumluluğu ve teminat kapsamı açısından bareboat charter nitelendirmesi kritik önemdedir.
